Yunus (hayvan)

Yunus, balinalar (Cetacea) takımının dişli balinalar (Odontoceti) alt takımı içindeki yunusgiller (Delphinidae) familyasında sınıflanan türlerin büyük çoğunluğu ile nehir yunusları (Platanistoidea) üst familyasında sınıflananların tümü için kullanılan ortak addır.

Başta kıta sahanlıklarının görece sığ denizleri olmak üzere, tüm Dünya denizlerinde ve bazı nehirlerde bulunan yunuslar etobur canlılardır ve genellikle balık ve mürekkep balığı ile beslenirler. Omurgalı hayvanların içine girer. Yunusgiller (Delphinidae) familyası, balinalar (Cetacea) takımı içindeki en kalabalık familyadır üyeleri yaklaşık 10 milyon yıl önce, Miyosen devrinde ortaya çıkmıştır. Yunusların hayvanlar âleminin en zeki canlılarından olduğu kabul edilir ve arkadaş canlısı genel görünümleri ile oyuncu tavırları, onları insanların gözünde popüler bir yere koyar.

Adlandırma
En sık rastlanan yunus türü olan ve “yunus” denildiğinde akla ilk gelen canlı, 1970’li yıllarda Türkiye’de de yayınlanan ABD televizyon dizisi Flipper’ın özellikle popülerleştirdiği ve Türkçede “şişe burunlu yunus” (ya da “afalina”) olarak anılan Tursiops truncatus türüdür. Ancak, yunusgiller (Delphinidae) familyasının tipik türü Tursiops truncatus değil, Türkçede “tırtak” adı ile anılan ve bayağı yunus (Delphinus) cinsi içinde sınıflanan Delphinus delphis’tir.

Yunusgiller (Delphinidae) familyası içindeki görece büyük altı tür, bu familya içinde sınıflandıkları için aslında yunus olsalar da daha çok “balina” adı ile anılır. Bu canlılar şunlardır:

Feresa attenuata – Cüce katil balina
Globicephala macrorhynchus – Kısa yüzgeçli pilot balina
Globicephala melas – Uzun yüzgeçli pilot balina
Orcinus orca – Katil balina
Peponocephala electra – Elektra balinası
Pseudorca crassidens – Yalancı katil balina
Dişli balinalar (Odontoceti) alt takımı içinde bulunan ve açık olarak “yunus” adı ile anılan diğer türler, nehir yunusları (Platanistoidea) üst familyası içindeki dört familyada birer tür olarak sınıflanan Amazon nehir yunusu, Ganj ve İndus nehir yunusu, La Plata yunusu ve Çin nehir yunusudur.

Yine dişli balinalar (Odontoceti) alt takımı içinde bulunan Phocoenidae familyası ve bazı türleri, yunuslardan farklı olsalar da bazen “yunus” adı ile ilişkilendirilir. Örneğin İngilizcede, bu familyanın türleri için “domuz balığı” anlamına gelen bir kökten genel porpoise kelimesi kullanılır[1] ve bu kelime, özellikle gemiciler ve balıkçılar tarafından herhangi bir küçük yunusu adlandırmak için kullanılmıştır[2]. Türkçede Phocoenidae familyası için “domuz balinaları”[3][4], “nehir yunusları”[3], “liman yunusları”[5] ve “liman yunusugiller”[6] gibi adlara rastlanabilir. Bu familyanın tipik türü olan Phocoena phocaena için ise “domuz balinası”[7], “mutur”[3][8][9][10], “gerçek yunus”[9], “azak yunusu”[11] ve yalnızca “yunus”[3][5][8] adlarının kullanıldığı görülebilir.

Sınıflama

Pasifik Okyanusu’nda sürü halinde gezen yunuslar

Yunusun anatomik yapısı
Yukarıda verilmiş olan bilgiler ışığında, “yunus” ortak adı ile anılan canlıların sınıflama listesi aşağıda sunulmuştur; yalnızca ilgili familya (yunusgiller – Delphinidae) ile üst familya (nehir yunusları – Platanistoidea) ayrıntılı verilmiştir.

Takım : Cetacea – Balinalar
Alt takım : Odontoceti – Dişli balinalar
Familya : Delphinidae – Yunusgiller
Cins : Cephalorhynchus
Tür : Cephalorhynchus commersonii – Alaca yunus
Tür : Cephalorhynchus eutropia – Şili yunusu
Tür : Cephalorhynchus heavisidii – Benguela yunusu
Tür : Cephalorhynchus hectori – Beyaz başlı yunus
Cins : Delphinus
Tür : Delphinus capensis – Uzun burunlu bayağı yunus
Tür : Delphinus delphis – Kısa burunlu bayağı yunus, tırtak
Cins : Grampus
Tür : Grampus griseus – Boz yunus
Cins : Lagenodelphis
Tür : Lagenodelphis hosei – Sarawak yunusu
Cins : Lagenorhynchus
Tür : Lagenorhynchus acutus – Atlantik beyaz yanlı yunusu
Tür : Lagenorhynchus albirostris – Beyaz burunlu yunus
Tür : Lagenorhynchus australis – Siyah çeneli yunus
Tür : Lagenorhynchus cruciger – Kum saati yunusu
Tür : Lagenorhynchus obliquidens – Pasifik beyaz yanlı yunusu
Tür : Lagenorhynchus obscurus – Gölgeli yunus
Cins : Lissodelphis
Tür : Lissodelphis borealis
Tür : Lissodelphis peronii
Cins : Orcaella
Tür : Orcaella brevirostris – Irrawaddy yunusu
Tür : Orcaella heinsohni – Avustralya küçük yüzgeçli yunusu
Cins : Sotalia
Tür : Sotalia fluviatilis – Haliç yunusu
Cins : Sousa
Tür : Sousa chinensis – Pasifik kambur yunusu
Tür : Sousa plumbea – Hint kambur yunusu
Tür : Sousa teuszii – Atlantik kambur yunusu
Cins : Stenella
Tür : Stenella attenuata – Pantropik benekli yunusu
Tür : Stenella clymene – Atlantik dönücü yunusu
Tür : Stenella coeruleoalba – Çizgili yunus
Tür : Stenella frontalis – Atlantik benekli yunusu
Tür : Stenella longirostris – Dönücü yunus
Cins : Steno
Tür : Steno bredanensis – Pürüzlü dişli yunus
Cins : Tursiops
Tür : Tursiops aduncus – Hint-Pasifik şişe burunlu yunusu
Tür : Tursiops truncatus – Şişe burunlu yunus, afalina
Üst familya : Platanistoidea – Nehir yunusları
Familya : Iniidae
Cins : Inia
Tür : Inia geoffrensis – Amazon nehir yunusu
Alt tür : Inia geoffrensis boliviensis
Alt tür : Inia geoffrensis geoffrensis
Alt tür : Inia geoffrensis humboldtiana
Familya : Lipotidae
Cins : Lipotes
Tür : Lipotes vexillifer – Yangtze nehir yunusu
Familya : Platanistidae
Cins : Platanista
Tür : Platanista gangetica – Ganj ve İndus nehir yunusu
Alt tür : Platanista gangetica gangetica – Ganj nehir yunusu
Alt tür : Platanista gangetica minor – İndus nehir yunusu
Familya : Pontoporiidae
Cins : Pontoporia
Tür : Pontoporia blainvillei – La Plata yunusu
Yakın tarihli moleküler çözümlemeler, henüz aksi kabul ediliyor olsa da yunusgillere dahil çeşitli cinslerin tek soylu olmadığını göstermiştir. Dolayısıyla, başta Stenella ve Lagenorhynchus cinsleri için geçerli olan bu durum nedeniyle, yunusgiller familyasının sınıflamasında ileriki yıllarda önemli değişiklikler olabilir.